Kitabxana.Net - Mir Cəlal Paşayev adına Milli Virtual Kitabxana

Azərbaycan ədəbiyyatı kommunizmə qarşı döyüşüb. 1937-ci il qanlı siyasi-dövlət repressiyalarından 72 il ötür...

Müəllif:

Elçin Qaliboğlu

Kateqoriya:

Kulturoloji

Qısa Təsvir:

30-cu illərdən başlayaraq Moskva ədəbiyyat adamları arasında özünə carçılar axtarmağa başladı. Bu ideyaya tabe olmayanların məhvi planını məharətlə hazırladı və həyata keçirdi. Ancaq heç bir zaman əsl ədəbiyyat zamana tabe olmayıb. Məgər ilahi dastan şairi, bədiyyat ustası dahi Nizaminin İsgəndəri tarixi reallıqdakı İsgəndərdirmi?

Baxış sayı: 750

1920-ci ildə xalqımızın azadlığı əlindən alındı. Min bir əzab-əziyyət bahasına qurulmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi. 1937-ci ildə isə xalqın ürəyini parçaladılar. Bu dəfə zərbə daha çox xalqın ədəbiyyat adamlarına dəydi. İmperiya əlindən gələn etdi ki, xalqın ruhunu tamamilə sarsıtsın. Ədəbiyyat mahiyyətcə əbədiliyi ifadə edir. Ümumən sənət görünənin arxasındakı görünməzlikdən soraq verir. Zaman-zaman məşhur sənət əsərləri məhz zamanı aşdığına, əbədiliyi bu və ya digər səviyyədə təsdiq etdiyinə görə mövcud olub, bu gün də yaşayır.
30-cu illərdən başlayaraq Moskva ədəbiyyat adamları arasında özünə carçılar axtarmağa başladı. Bu ideyaya tabe olmayanların məhvi planını məharətlə hazırladı və həyata keçirdi. Ancaq heç bir zaman əsl ədəbiyyat zamana tabe olmayıb. Məgər ilahi dastan şairi, bədiyyat ustası dahi Nizaminin İsgəndəri tarixi reallıqdakı İsgəndərdirmi? İsgəndər surəti məhz Nizaminin yaratdığıdır. Məgər Füzulinin Məcnunu səviyyəsində gerçəklikdə Məcnun olubmu? Məcnun, eləcə də Leyli surətləri məhz Füzulinin yaratdığı Leyli və Məcnundur. Bu mənada ədəbiyyatın indən sonra ömrümüzdə, bəşəri istəklərin gerçəkləşməsinə doğru cəhdlərdə yeri daim görünəcək, bilinəcək. Təəssüf ki, insanların hakimiyyət ehtiraslarının təkmilləşdiyi, ağalığın tüğyan etdiyi vaxtlardan bəri ədəbiyyatın buxovlanmasına, hakimiyyətin əsiri olmasına cəhdlər də artıb. Orta yüzillər Şərq, eləcə də Azərbaycan ədəbiyyatında mədhiyyə şeirləri kifayət qədərdir. Bu şeirlərin qəhrəmanları padşahlar, müxtəlif rütbəli saray əyanları, eləcə də varlı adamlardır. Amma qəribədir ki, 19-cu yüzil dünya ədəbiyyatının Balzak, Drayzer və başqa çoxsaylı tanınmış simaları qətiyyən kapitalizmi qəbul etmədilər, daim onun antiinsani xislətini qamçıladılar. Di gəl ki, 1917-ci ildən sonra Rusiya imperiyasının varisi olan SSRİ sosializm adı altında yeni imperiyaçılıq siyasəti yürütməklə əslində yazıçıların "saqqızını oğurlaya bildi". Hətta zaman səviyyəsini aşmağa qüdrəti çatacaq nəhəng simalar belə sovet ideyalarının "vurğunu" oldular.
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qələbə çaldıqdan sonra yazıçıları kütləvi şəkildə sovet ideologiyası mövzusunda yazmağa məcbur etdilər. Hər halda 37-ci il yaradıcı adamların ürəyində və ağlında elə dəhşətli xof yaratdı ki... Nə qədər acı səslənsə də, bu, gerçəklikdir. 37-ci il repressiyaları zamanı biri-birlərini satanlar, xəyanətlər selində insanların halsızlığı, imperiyanın mütləq hakimliyi bütün aydınlığı ilə göründü, bilindi. Mikayıl Müşviqlərin Məmməd Rahimlər tərəfindən basqılara məruz qalması, müxtəlif adlarla çağırılması, bunun ictimaiyyətə hay-küylə təqdim edilməsi onların həbsi üçün imkan yaratmış oldu. Ədəbiyyat adamlarının 1937-c ilin oktyabrında başlanan kütləvi həbsləri dəhşətli xofun yeni, daha qanlı mərhələsi oldu.
1937-ci il oktyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə Azərbaycanın tanınmış yaradıcı adamları Əhməd Cavad, Bəkir Çobanzadə, Böyükağa Talıblı, Vəli Xuluflu, Məmmədkazım Ələkbərli, Hənəfi Zeynallı, Xalid Səid Xocayev qətlə yetirildi.
Vətən tariximiz keşməkeşlərlə doludur. XX yüzilin əvvəllərində dövlətsizlik fəlakətini yaşayan Azərbaycanın bu fəlakətə son qoyması üçün tarixi şans yaranmışdı. Azərbaycanın uca millətçi ziyalıları - M.Ə.Rəsulzadə, F.X.Xoyski, M.Topçubaşov və başqaları belə bir gərgin zamanda milli mücadilənin önündə dayanır, xalqı dövlətçilik ruhunda kökləməyə çalışırdılar. Onların bütün cəhdlərinə baxmayaraq dövran Azərbaycanın müstəqilliyinə qarşı idi. Azərbaycan hərtərəfli şəkildə ölüm halqasına alınmışdı. 1920-ci il 28 aprel işğalından sonra Rusiya Azərbaycanda illərlə kütləvi həbslər apardı, dəhşətli qətllər, qarətlər törətdi. Azərbaycanın işğalından sonra müxtəlif ölkələrdə ağır mühacirət həyatı yaşamağa məcbur olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazırdı: "Bolşeviklərin qarşılaşdığı ən böyük çətinlik ədəbiyyat sahəsində idi. Onlar Azərbaycanda "proletar mədəniyyəti"ni bərqərar etmək istəyirdilər. Qısaca "proletkul" adlandırılan bu formulun mənası "formaca milli, məzmunca kommunist" olan bir ədəbiyyatdır. Lakin bolşeviklər bu arzularına heç cür çata bilmirdilər. Çünki bu iş üçün hazırlanmış kadrlar yox idi. Məktəb kimi ədəbiyyat da uzun müddət kommunizmə yabançı olan ideoloqların təsiri altında qaldı. 1937-ci ilə qədər bu sahədəki əsl hakimiyyət "inqilabdan" əvvəlki qələm sahiblərinin əlində idi. Bu iddianı təsdiq edən dəlil və hadisələr "Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı" mövzusunda oxuduğumuz məruzədə danışıldığından burada təfsilata varmayaraq yalnız sovet ədəbiyyatından mövzuya aid olan bir neçə sətri nümunə gətirəcəyik..." M.Ə.Rəsulzadə daha sonra yazır ki, 1929-cu ilin 5 oktyabr tarixli Bakıda çıxan "Kommunist" qəzetində o zamankı maarif nazirinin yazıçıların qurultayındakı çıxışında belə məqama rast gəlinir: "Azərbaycan işçiləri arasından çıxan şair və yazıçıların sayı gündən-günə artmaqdadır. Yazıçıların bu nəslinin "Müsavat" dövründə xəbəri yoxsa da, yenə Cavadın (milli şair Əhməd Cavad nəzərdə tutulur - M.Ə.Rəsulzadə) milli məktəbi təsirinə düşür və milli Azərbaycan ruhunda ədəbiyyat yaradırlar. Nəticədə Azərbaycanın gənc yazıçıları uydurulmuş rus təhlükəsinə qarşı çıxır və "Bağımsız Azərbaycan" şüarını idealizə etməyə başlayırlar. Almas (Almas İldırım - M.Ə.Rəsulzadə), Əbdül, Müşviq (Mikayıl Müşviq), Hüseynzadə. Bunlar bir-bir millətçi olaraq proletar Yazıçılar İttifaqından və Kommunist Partiyasından çıxırlar. İndi isə Cavadla birlikdə üçrəngli Azərbaycan bayrağını tərənnüm edirlər".
Araşdırmaçı, şair Rəhman Babaxanlı Azərbaycan ədəbiyyatının repressiya dövründə göstərdiyi hünərlərə görə onun rəşadətindən daim bəhs edilməli olduğunu deyir: "İstəyirəm ki, Azərbaycan ədəbiyyatına qiymət verən hər bir ziyalı repressiya dövrünə qiymət verəndə M.Ə.Rəsulzadənin fikrini xatırlasın. Qoy hər kəs, xüsusən də yeni nəsil bilsin ki, Azərbaycan ədəbiyyatı kommunizmə qarşı necə sinə gərərək döyüşüb, nə qədər qurbanlar verib. 10-15 il əvvəl bu cür yazılar daha çox adama təsir edərdi, amma təəssüf ki, indi o qədər də təsir eləmir. Sanki bu cür mövzular insanlardan ötrü soyuyub, adiləşib. Gənc nəsil o insanların gözlərində, ürəklərində qalan arzularını böyütməlidirlər. Belə obrazlar bizə lazımdır. Bu tarixi xüsusən gənclərimiz yaxşı bilməlidirlər. Hər halda bu tarixə hələ də laqeydlik var. Təəssüf ki, unutqanlıq davam edir. Özbək türkü Xalid Səid Xocayev Mahmud Kaşğarlının "Divani-lüğət-it-türk" əsərini tərcümə etdiyinə görə həmin gecə güllələnənlər sırasında olub. Həmin gecə xeyli başqa adamlar güllələnib. Repressiya təbiidir ki, ilk növbədə alimlərin, aydınların başında çatlamalıydı. Azərbaycan ruhunu yaşadan hər bir kəs bizə doğmalarımızdan da əziz olmalıdır. Bu şəxsiyyətlərin çəkdikləri millət üçün olub. Bunlar Azərbaycana gələn fəlakətlərin qabağına çıxan adamlar idilər. Bu, o zaman idi ki, güllələr hamımıza açılırdı. Bu adamlar güllə qabağında durarkən fikirləşirdilər ki, yəqin bu millət bizi unutmaz, yada salar. O dövrdə hansı müttəfiq respublikada bu qədər qadın represiyaya məruz qalıb? Güllələnənlərin hamısının qadınları həbs olunurdu, ancaq erməni qadınları həbsxanalara, düşərgələrə göndərilməyib. Yazıçılar İttifaqının 60-a yaxın üzvünün 27 nəfəri represiyaya məruz qaldı. Əgər Üzeyir bəy axıra qədər yazıçı olsaydı, hər halda onun taleyi o dövrdə acı bir sonluqla nəticələnəcəkdi. 1920-ci ilin aprelində bolşeviklərin gəlişindən bir gün əvvəl o, "Azərbaycan" qəzetində yazmışdı ki, ruslar Bakıya meyitimizin üstündən girəcəklər. Bolşeviklər Üzeyir bəyi güllələyə bilmədilər. Baxmayaraq ki, onun adı siyahıda ilk yerdə idi. O zaman Üzeyir bəyin yaxın qohumu Hənəfi Terequlov məlumatı alan kimi özünü Nəriman Nərimanova çatdırır. Hər halda bu, həqiqətə çox oxşayır. Məncə, Üzeyir bəy özünü xalqdan ötrü qorumaq üçün ədəbiyyatdan, jurnalistikadan aralanmalı, tamamilə bəstəkarlığa keçməli oldu. Arzu edirəm ki, başımıza gələnlərdən dərs alaq. İldə heç olmasa, bir gün bizim cavanlar dəniz qırağında gəzəndə bir-birlərinə xatırlatsınlar ki, bax, bu dənizə nə qədər adamı güllələyib atıblar".
Sovet imperiyası daha da azmanlaşdıqca məhvini yaradırdı, amma anlayırdı ki, yerində saymaq daha pis ölümdür. Bütün imperiyaların axırı yoxdur, ancaq imperiyalar çökərkən balaca sayılan, yüzillər boyunca qanı sorulan xalqların üstünə yıxılanda vəziyyət daha da acınacaqlı olur. Əslində tanınmış marksist fəlsəfəçisi Heydər Hüseynov da repressiyaya məruz qalmışdı. Fitrəti ona deyirdi ki, ləyaqəti məhz zamandan, gedişatdan uca olmaqla qorumaq mümkündür. Əvvəlcə sürətlə vəzifədən uzaqlaşdırıldı, sonra isə cəmiyyyətdə onun gözdən salınma kampaniyasına başlandı. Bütün bunlar isə Heydər Hüseynovun xarakterindəki problemin daha da düyünlənməsinə səbəb oldu. Nəticədə cəmiyyətin gözündən salınan, vəzifəsindən uzaqlaşdırılan, psixi durumu gərgin vəziyyətdə olan Heydər Hüseynov 42 yaşında intihar etdi. Sovet dövründə, xüsusən də 30-cu illər repressiyası zamanı yazıçıların müstəqilliyinə hər mənada qadağalar qoyulması onların yaradıcılıqlarına, hər şeydən əvvəl isə psixikalarına olduqca mənfi təsir edib. Sovet dövründə yazıçının nəzarət altında saxlanması şübhəsiz, onun idraki-bədii keyfiyyətlərini istədiyi kimi, azad şəkildə ifadə etməsinə ciddi əngəl törədirdi. Yalnız Hüseyn Cavid zamanın tələbinə boyun əymədi, axıradək dəyişməz qaldı. Repressiya dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin görkəmli simaları məhv edildi. İmperiya yaradıcı insanları sıradan çıxarırdı, ancaq Üzeyir Hacıbəylini, Səməd Vurğunu saxlayırdı. Həmin fərdlərin yaradıcılığının imperiya yönündə köklənməsi üçün onların qarşısında amansız şərtlər qoyulurdu. Bu tipli yüksək bədii-yaradıcı keyfiyyətləri özündə daşıyan insanların müəyyən dövrdən sonra stress, psixoloji gərginliklər ucbatından rastlaşdıqları xəstəliklər ictimaiyyətə məlumdur.
Krımtatar ədəbiyyatının araşdırıcısı Mahmud Allahmanlı deyir ki, 37-ci ilin ilk məşəqqətlərini yaşayanlardan biri də Bəkir Çobanzadə olub. Krımda burjua ideoloqu kimi təqib olunan Bəkir Çobanzadəyə hücumların növbəti dalğası Bakıda başlandı. Bu ittihamla da böyük işgəncələrə məruz qaldı, nəticədə 1937-ci il oktyabrın 13-də güllələndi. Eyni zamanda onun neçə-neçə çap olunmamış əlyazması təqib olundu, itdi-batdı. Bu da Bəkir Çobanzadənin güllələnməsinin davamı idi: "Dədə Qorqudun dili" adlı əsəri, Füzuli, Nəvai, Xətai haqqında çap olunmamış monoqrafiyaları yox edildi. Bütün bu fəaliyyəti və taleyilə Bəkir Çobanzadə araşdırmalara daha çox ehtiyacı olan araşdırmaçıdır". Mikayıl Müşviq 37-ci ildə qurban getməklə bəlkə də Süleyman Rüstəmlikdən qurtuldu. Onun son dövr yaradıcılığında partiyalı notlar çoxdur. Araşdırmaçı, şair Rəhman Babaxanlı deyir: "Onun bir poeması var, adını çəkmək istəmirəm. Orada Müşviq səhv edib. Hər halda ucalmaq ehtirası ilə yaşayanlar da səhv edirlər. 1937-ci ilin aprel plenumunda Mərkəzi Komitənin ideoloji şöbəsinin müdiri Hökumə Sultanova deyir ki, biz Müşviqləri Cavidlərə, Cavadlara verə bilmərik. 2 ay sonra iyunun 3-dən 4-nə keçən gecə Müşviqi Cavid və Cavadla bir gecədə həbs edirlər. Hökumə Sultanovanın həmin sözündən sonra səhərisi Müşviqi Sabir bağında Cavid və Əhməd Cavadın əhatəsində görüblərmiş.
Səməd Vurğun deyirdi ki, mən nə Sanılıyam, nə də Cavadam, onlara düşmənəm, onlara yadam. Ə.Cavad deyirdi ki, əyil Kürüm, əyil keç, dövran sənin deyil keç, o birilər də yazırdılar ki, əyilmə, Kürüm, əyilmə, dövran sənindir. Bununla yuxarı təşkilatların qabağında hesabat verirdilər ki, biz onlara yadıq, düşmənik. Əslində S.Vurğunun Cavadla, Sanılı ilə nə işi vardı? Mən o nəslin səmimiyyətinə heç cür inana bilmirəm. Sənədlərdə də bunu gördüm. Məsələn, 1918-ci ildə Bakıda ermənilər minlərlə soydaşımızı qanına qəltan edəndə Qazaxda yaşayan Səməd Vurğunun 12 yaşı vardı. Şübhəsiz, baş verən faciələrdən xəbəri vardı. Bundan sonra o, heç vaxt səmimiyyətlə deyə bilməzdi ki, "Mənim babam olmuş 26-lar". Çünki bilirdi 26-ların başında Şaumyan dururdu. Stalin mahiyyətcə 19-cu yüzildə doğulmuş ağıllı adamları məhv edirdi. Əslində 1900-cü illərdən bəri doğulmuş nəsil yaranmışdı. Köhnələr, yaşlılar etibarsız sayılırdı. Bu qənaətin ən tutarlı təsdiqi kimi Məmməd Əmin Rəsulzadənin "Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" əsərində yazır ki, bolşeviklərin Azərbaycanda rastlaşdıqları ən böyük çətinlik ədəbiyyat sahəsində idi. Çünki ədəbiyyatda nüfuz sahiblərinin hamısı yaşlılar idi. Bu şəxslər dünyanın müxtəlif şəhərlərində təhsil almış, yüksək səviyyəli ziyalılar idilər. Digərləri isə komsomolçular idi ki, əksəriyyəti diplom almadılar. Hətta Cavid "Azər" poeması ilə sosializm prinsiplərinə rəğbətini ifadə edirdi. Yəni biz sosializmə düşmən deyilik, yaxşını-pisi görürük. Yeri gəlmişkən deyim ki, Əhməd Cavadın bütün hallarda Azərbaycanı tərk etmək imkanı vardı. Onun qayınatası Süleyman Böyükbəy demək olar ki, Acarıstanın yarımpadşahı idi. Əhməd Cavad özü Mirzə Bala Məmmədzadənin qaçmasına kömək etmişdi. Bunlar barədə sənədlər də var. Qayınatası Əhməd Cavada Azərbaycanı tərk etmək barədə köməyini təklif edir. Oğlu Yılmaz Axundzadə atasının bu məsələ ilə bağlı fikrini tez-tez xatırladırdı ki, M.Ə.Rəsulzadə məcburiyyətdən getdi, H.Yusifbəylini, F.X.Xoyskini, Həsən bəy Ağayevi öldürdülər. Ona görə Ə.Cavad vətəndə qalıb mümkün qədər iş görmək istəyirdi. 1926-cı ildə Cavid müalicə üçün Almaniyaya göndərilmişdi, orada qalmaq üçün yaxşı şans yaranmışdı, ancaq qalmadı. Y.V.Çəmənzəminli də xaricdə qalmadı. Bunlar Azərbaycan ziyalısının başsız qalmaması üçün Azərbaycanı tərk etmədilər. Hətta o vaxtın komsomolçularından biri Çəmənzəminlinin Yazıçılar İttifaqının üzvü vəsiqəsini tələb edəndə onu hətta belə ittiham edir ki, sən fransız dilini fransızlara casusluq etmək üçün öyrənmişdin. Görəsən, Çəmənzəminli bu ittihamları eşitmək üçünmü Azərbaycana gəlirdi? Təbii ki, dövran çox qarışıq, mürəkkəb idi, bu şəxsiyyətlər həm də çox gözəl anlayırdılar ki, hər an hər şey ola bilər."
Hər halda dəhşətli 37-ci il hadisələri zamanı soydaşlarımızı qətl edənlərin, ittiham edərək sürgünə göndərənlərin içərisində "Sapı özümüzdən olan baltalar" az olmayıb. Faciəvi gedişatın məntiqi bunu deyir: tarixin əksər dönəmlərində olduğu kimi indi də türk türkü qırırdı. Türkə qənim kəsilən öz qatil soydaşlarımız özgələri özlərinə məmnuniyyətlə havadar, qəyyum kimi qəbul edir, onların göstərişlərini can-başla yerinə yetirirdilər. İmperiyanın vəhşi taktikasının mənası bu idi: daha çox xalqın ziyalıları, düşünənləri məhv edilirdi ki, bir daha bu xalq özünə gəlməsin. Bu fəlakətli tarix bizə dərs olmalıdır. Yəni Azərbaycan ziyalısı bütün məqamlarda özü olaraq qalmalı, sifətini itirməməlidir. Bu yöndə danışan Rəhman Babaxanlı deyir: "Azərbaycanda bolşevik rejimi ilə əlaqəyə girənlər 3 yerə bölünür: məsələn, Böyükağa Talıblı; istedadlı yızıçı, ədliyyə naziri, baş prokuror olub. Təəssüf ki, bu məsələlər hələ kifayət qədər tədqiq olunmayıb. B.Talıblı 1920-ci ilin oktyabrında Azərbaycan Kommunist Bolşeviklər Partiyasının II qurultayında deyir: "Əgər Qırmızı Ordu Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurmaq istəyirdisə, buna nail olub. Bəs onda niyə çıxıb getmir? Ordu getməlidir, əvəzinə Azərbaycanı öz ordusu, dövləti qorumalıdır. Əgər Mirzəyanlar və başqaları sanırlar ki, Azərbaycana rəhbərlik etmək üçün Bakının Xəzər sahilində yerləşdiyini bilmək kifayətdir; səhv edirlər. Azərbaycana Azərbaycan mədəniyyətini, tarixini bilən insanlar rəhbərlik etməlidir". B.Talıblı kimilər fanatik bolşeviklər olmaqla bir dəstə idilər, Nərimanovu müdafiə edirdilər. Ruhulla Axundov kimiləri isə Moskvaya tam inanır, onun bütün göstərişlərini qeyd-şərtsiz yerinə yetirirdilər. Yazıçı repressiya qurbanlarını birincisi Ruhulla Axundovdur- 1936-cı il dekabrın 17-də həbs olunub. Bağırovun məşhur nitqi var, guya sonradan həbs olunanlar R.Axundovun göstərişlərini yerinə yetirirmişlər. Bağırov deyirdi: "Bir baxın, Yazıçılar İttifaqında kimlər əyləşmişdilər: hazırda ifşa edilmiş Cavid, Cavad, Müşviq, Böyükağa Talıblı, Əli Nazim və başqa əclaflar. Ruhulla Axundov öz nüfuzundan istifadə edərək Yazıçılar İttifaqını bərbad vəziyyətə salmışdı". O zaman Moskvada oturan Stalin hakimi-mütləq idi: hər respublikada kölgələri vardı. Bundan əvvəl iki qrup haqda danışdım, üçüncünü də deyim; bunlar erməni, rus, yəhudi və başqa millətlərdən olan bolşeviklər idi. Nərimanov bu barədə Leninə yazmışdı. R.Axundov üçüncü qrupun tərəfində idi. Hətta əlbəyaxa səhnələr də olub: bir dəfə R.Axundov Nərimanovun yaxasından tutanda B.Talıblı onları aralayır, R.Axundovu yerində oturdur. Məlumdur ki, Stalin sərt nizam-intizam yaratmışdı. Tutalım ki, ailə timsalında ata üçün övladlarını onlar hələ körpə ikən daim cəzalandıraraq gözüqıpıq vəziyyətə salması çox asandır. Belədə ata içəri girərkən uşaqlar qorxurlar ki, cəllad gəldi. Dövlətin rəhbəri üçün də əhalisini qul vəziyyətinə salandan sonra idarə etmək çətin deyil. Stalin bütün SSRİ-də, Bağırov isə Azərbaycanda bu yolla mütləq hakim obrazı yaratmışdılar. Hələ uşaq vaxtı fikirləşirdim, necə oldu ki, bir nəfər Stalin milyonlarla insanın iradəsini zorlaya bildi. Ümumiləşdirsək, repressiya fəlakətini bir daha diqqətlə öyrənməli, bizdən asılı olan məqamlarda bir daha səhv etməməliyik".
Bu yerdə hələ 20-ci ilərdə məhv edilən Nəriman Nərimanovun faciəsi tarixi hadisələrdən dərs almaq üçün bizə kifayət qədər fakt verir. Araşdırmaçı Adgözəl Məmmədov onun halını belə ifadə edir: "O, milli dövlətçiliyi Rusiyanın içərisində mövcudluqda görürdü". Təsadüfi deyil ki, bu gün də Nəriman Nərimanova təzadlı münasibət qalmaqdadır. Tez-tez Nərimanovun millətçiliyindən də danışırlar. Lakin kommunistin sözün əsl mənasında millətçi olması mümkün deyildi. Təbiidir ki, yazıçılıq, həkimlik və siyasətçilik kimi bir neçə gərgin peşənin daşıyıcısı olan Nərimanovun o dövrdə baş verən hadisələrdən qalibiyyətlə çıxa bilməməsini, əksinə, onun gerçək faciəli durumunu şərtləndirən amillər var idi. Hər şeydən əvvəl onun faciəviliyini sosializm ideyalarına fanatcasına bağlılığında, sonra isə yarı tərəddüd, yarı inam səviyyəsində, vəziyyətində qalmasında axtarmaq lazımdır. Digər tərəfdən də Nərimanovun nə qədər acı səslənsə də, fitri siyasətçi ola bilməməsi faciəvi aqibətinin sonluğunu hazırladı.
A.Məmmədov deyir: "Onun bədii, siyasi yaradıcılığı fonunda daxili aləminin təbəddülatları, tərəddüdləri, məhz bolşevik kimi formalaşmasının istiqamətverici amilləri, 11-ci Qızıl Ordunu müşayiət edərək Azərbaycana işğalçılarla birgə gəlməsi, İnqilabi Şuranın sədri kimi Azərbaycanda fəaliyyəti zamanı düşdüyü mühit, sonralar isə Kremldəki fəaliyyəti, ömrünün acı, faciəli sonluğu bizi bu şəxsiyyətin xarakteri haqqında dərindən düşünməyə və onun bu vaxtacan məlum olmayan cəhətlərini, əsil qiymətini verməyə vadar edir. Əgər o dövrdə geopolitik vəziyyət dəyişilməsəydi, bəlkə də Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin yaradılması da sual altında qalacaqdı. 1920-ci ilin aprelində XI Qızıl Ordunun başında türk övladı Nəriman Nərimanov Bakıya gəlir, Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin süqutunda və hakimiyyətin bolşeviklərə, Moskvaya təslim edilməsində iştirak edir. Burada Nərimanovun rolundan daha çox o dövrün tarixi şəraiti, faktorlar nəzərə alınmalıdır. Nərimanov bəlkə də taktiki cəhətdən düz fikirləşirdi, lakin strateji səhvi məhz onda idi ki, milli dövlətçiliyimizi Rusiyanın içərisində mövcudluqda görürdü. Hər halda buna tərəddüd etmədən Nərimanovun faciəsi demək olar. Amma Nərimanov millətimizin düşməni olmayıb, o, bu faciəvi səhvini artıq İnqilabi Şuranın sədri olduqdan sonra rastlaşdığı təklənmə məqamında dərk etdi. Ayıldı ki, artıq ətrafında onu anlayacaq bir kəs belə yoxdur. Faciəvi gedişat Əliheydər Qarayevlə Nəriman Nərimanovun münasibətlərinin gərginləşməsi fonunda daha da ziddiyyətli xarakter aldı. Hər iki türk kökənli şəxsin münasibətlərini ətrafdakılar mümkün qədər daha da pozmağa çalışırdılar. Bu zaman Nərimanov artıq şübhəsiz, faciəviliyini aydın dərk edirdi".
Atatürklə Nəriman Nərimanovun münasibətlərinə gəlincə, A.Məmmədov bildirir: "Şübhəsiz, bu şəxslərin arasında əlaqələndiricilər vardı. Bəlkə də Nərimanovun Ankara ilə Moskvanın yaxınlaşmasında böyük rolu olub. Şübhə yoxdur ki, Nərimanov müəyyən dövrdə Moskvanı Ankaraya dəstəkçi, Atatürkə yardımçı olmağa inandıra bilib. Hesab edirəm ki, Nərimanovun bu xidmətini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Nərimanov o dövrdə bolşevizmin üzdə olan nüfuzlu fiqurlarından biri idi. Nərimanov məhz müəyyən məqamlarda qətiyyətsizliyi ucbatından Kremldə baş verən intriqalar zamanı güc nisbətini düzgün təyin edə bilmədi. O, Kremldə aparılan oyunların arxasında hansı güclü fiqurların olduğunu aydınlaşdıra, bunu aydın dərk edə bilmədi. Kənara çəkildi, bu zaman onun haradasa lazımsızlığı meydana çıxdı. Sanki Nərimanovu Kremlə aparmaqla onun əlini-qolunu bağladılar. Nərimanov təəssüf ki, fitri siyasətçi deyildi, haradasa praqmatizmdən çox romantizmə meylli idi. Faktiki 1922-ci ildən bəri dövlətin rəhbəri Stalin idi. Leninin şüuru bu dövrdən başlayaraq artıq özündə deyildi: Nərimanov isə Leninə Stalindən şikayət məktubu yazırdı. Onun buraxdığı səhv aydındır. O dövrdə Kremldə olan qafqazlıların - Stalinin, Orconikidzenin, Mikoyanın və başqalarının yəhudi mənşəli kommunistlərə qarşı mübarizəsi başlamışdı".

E-mənbə / link: http://www.xalqcebhesi.az/news.php?id=8655