Mir Cəlal Paşayev adına Milli Virtual Kitabxana

CƏFƏR CABBARLI FONDU

Rəhim Əliyev

ƏDƏBİYYAT NƏZƏRİYYƏSİ

Bakı - Mütərcim - 2008

Kitab C.Cabbarlı fondu Böyük Elmi Şurasının 21.09.2008 tarixli qərarı ilə çap olunur.

Redaktoru: filologiya elmləri doktoru Nazif Qəhrəmanlı

Üz qabığının tərtibatçısı: Asim Mövsüm oğlu Məmmədzadə

Rəhim Əliyеv. Ədəbiyyаt nəzəriyyəsi. - Bаkı: Mütərcim, 2008. - 360 səh.

Tənqidçi Rəhim Əliyevin bu kitabı onun Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində dediyi mühazirələr əsasında hazırlanmışdır. Əsərdə marksist nəzəriyyə ehkamlarından imtina edilir, klassik filologiyanın və semiotikanın elmi prinsipləri əsas götürülür. Kitabın orijinal cəhəti nəzəriyyə kursuna ədəbi əsərin təqdimi ilə yanaşı, sözün, obrazın, mifin, yazı dilinin nə mətn nəzəriyyəsinin,dilin mənşəyinin izahı ilə bağlı problemlərin də daxil edilməsidir. Əsər tələbələr, müəllimlər, filosof və dilçilər, nəzəriyyəni öyrənənlər və sevənlər üçün nəzərdə tutulmuşdur.

© R.Əliyеv, 2008

İÇİNDƏKİLƏR

Müəllifdən.................................. 7

Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin predmeti və başqa fənlərlə əlaqəsi.............. 11

I FƏSİL

ƏDƏBİYYAT HAQDA ELMİN QISA TARİXİ...................................15

1.1. Ədəbiyyatşünaslığın yaranma tarixi...................................................15
1.1.1. Praktik ədəbiyyatşünaslıq................................................................15
1.1.2. Nəzəri ədəbiyyatşünaslığın yaranması.............................................16
1.2. Ədəbi şərh problemi və onun janrları ............................ 17
1.3. Ədəbi mətnlərin şərhi (anlama) və qiymətləndirməsi tarixi........ 22
1.3.1. Mətn bilgisinin fərdiliyi və şərh problemi.......................... 22
1.3.2. Ədəbi mətnlərin ictimai dünyagörüşləri baxımında şərhi
problemi.......................................................................... 23
1.3.3. Monoteist kanonizasiya ədəbi mətnlərin ilk sosial şərhi
forması kimi................................................ 25
1.3.4. Missionerlik dini mətnlərin ümumbəşəri sosial utopiya
kimi şərhidir.................................. 26
1.3.5. Dərsliklər və müasir təhsil sosial dünyagörüşünün konkret
mərhələsinin kanonizasiyası kimi.................................... 27
1.3.6. Ədəbiyyatşünas konkret təhsil kanonları ilə bağlı
dünyagörüşünün və aktual şərh terminologiyasının daşıyıcısı kimi.... 29
1.4. Ədəbi şərhin dindən ayrılması. Maarifçi şərhin qısa tarixi.......... 30
1.4.1. Ədəbi şərhin dindən ayrılması....................... 30
1.4.2. İntibah ...................................... 31
1.4.3. Maarifçilik epoxası ............................ 32
1.4.4. Maarifçi ədəbi şərh kanonları və onların əsas tarixi formaları
(ədəbi epoxalar)...................................... 36
1.4.5. Klassisizm epoxası........................... 36
1.4.6. Sentimentalizm.................................................. 39
1.4.7. Millətçilik və romantik ədəbi millətçilik.............. 40
1.4.8. Romantizm epoxası................................. 42
1.4.9. Maarifçi realizm......................................... 44
1.4.10. İslam maarifçiliyi......................................... 45
1.5. Tənqidi realizm epoxası...................................47
1.6. XIX-XX əsrdə realizmin inkişafı və tipləri................. 48
1.6.1. Naturalizm......................................... 48
1.6.2. Simvolizm. Magik, fantastik və mistik realizm...... 50
1.6.3. Sosialist realizmi və rəsmi ədəbiyyat anlayışı ... 52
1.7. Ədəbi şərhin elmi məktəbləri...................................... 55
1.7.1. Mifoloji məktəb. Komparativizm.......................... 55
1.7.2. Bioqrafik məktəb............................................ 59
1.7.3. Mədəni-tarixi məktəb..................................... 60
1.7.4. Ədəbiyyatşünaslıqda sosiologizm və estetçilik............... 61
1.7.5. Marksist məktəb.......................................................... 64
1.7.6. Psixoloji məktəb............................................... 68
1.7.7. Freydist məktəb............................................... 71
1.7.8. Strukturalizm.......................................................... 76

II FƏSİL

SÖZÜN, MİFİN VƏ YAZI DİLİNİN ORTAQ MƏNŞƏYİ
Dil nədir? ................................................ 83

2.1. Sözün tarixçəsi. İnstinktiv və sosial söz................................... 83
2.2. Təfəkkürün sözü identifikasiya xassəsi və şifahi ləhcələrin
mənşəyi........................................................................................ 91
2.3. Söz yazısının mənşəyi və qısa tarixi....................................... 95
2.4. İbtidai söz yazısının və şifahi nitq qabiliyyətinin qarşılıqlı
təsiri haqqında.......................................... 98
2.5. Yazılı söz şifahi sözün identikliyinin əsası və təminatı kimi....... 105
Kitab dili
2.6. Sosial, dini və ədəbi tərəqqidə fonetik yazının rolu..........................109
2.7. Yazılı dil və mətn anlayışı................................................................114
2.8. Söz-işarəsinin yaddaşı sistemləşdirmə potensialı. Əzbər (yazılı)
söz sıralarının yaddaşda dünyanın virtual obrazını yaratmaq xassəsi.... 119
2.9. Söz-mif. Onun mifliyi və mistikliyi, obyektliyi və subyektliyi..... 122
2.10. Fonetik dil söz, güc və varis hakimiyyətinin mənbəyi kimi...... 130
2.11. Qədim dillər və xalqlar haqda........................ ......................... 113
2.12. Mətnlərin kanonikləşdirilməsi anlayışı. Mətn mədəniyyətinin
vahidliyi və fasiləsizliyi............................................................. 140
2.13. Monoteizm və qədim ədəbi dillər. Fars dili problemi............... 146
2.14. Klassik Azərbaycan ədəbi dili.......................................... 152
2.15. Qədim və milli ədəbi dillər appozisiyası. Milli kilsə anlayışı.........155

III FƏSİL

DÜNYANIN ƏDƏBİ SÖZ VƏ MƏTNLƏ FƏRDİ QAVRAYIŞI...158

3.1. İşarə, söz və obrazı qavrayışın identifikasiya fərdiliyi.............158
3.2. Fərdi bədii söz və onun bədii qıcıqlandırıcılıq imkanları...........162
3.3. Söz - mİf və ilk ədəbi obraz kimi......................... ...........165
3.3.1. Birinci mif. Totem ata, başçı, pəhləvan döyüşçü, qələbə gətirən
hərb Allahı mifi................................................ 166
3.3.2. Birinci mif dində. Qoruyucu və hərbi qələbə gətirən Allaha
qurbankəsmə mifologiyası ..............................  169
3.3.3. İkinci mif. Ana, qida, məhsuldarlıq, doğulma, yaranma,
astronomik təqvim və səbəbiyyət mifi........................................ 171
3.3.4. Üçüncü mif. Ölüm - itməyən hərəkət-iradə, əbədi ruh mifi....... 174
3.3.5. Söz işarənin fərdi yaddaşda mifləşmə və mistikləşmə
xassəsi. İtməyən ruh mifologiyası...................................... 177
3.4. Fərdi ədəbi yaradıcılıq mifyaratmanın üçüncü mərhələsi kimi....... 184

IV FƏSİL

ƏDƏBİYYAT NƏDİR? ONUN PREDMETİ VƏ TARİXİ
FUNKSİYALARI....................................................  189

4.1. Dünyanın ədəbi təsviri ilk yazılı mətnlərlə başlanır............. 189
4.2. Kanonik mətnlər müasir mətn mədəniyyətinin və ədəbi
mətnin ilk formasıdır.................................................. 190
4.3. Müqəddəs mətnlərin çoxfunksiyalılığı.............................. 194
4.4. İntibah dövrünə qədər dini müəllif yaradıcılığı anlayışı...................196
4.5. Fərdi müəllif yaradıcılığı anlayışı. Kütləvi müəllifliyin peşəyə
və biznesə çevrilməsi.............................. 200
4.6. Müəllif yaradıcılığı və folklorun mənşəyi.................... 202
4.7. Ədəbiyyatın predmeti.................................. 205
4.7.1. Allah mifləri dini ədəbiyyatın predmeti kimi................  205
4.7.2. Fərdi müəllif mifləri dünyəvi ədəbiyyatın predmeti kimi........ 208
4.8. Ədəbiyyatın funksiyaları.................................... 211

V FƏSİL
ƏDƏBİ ƏSƏR DÜNYANIN HADİSƏVİ OBRAZI KİMİ........... 214

5.1. Ədəbi söz........................................ 214
5.1.1. Sözün obrazlıq xassəsi və ədəbi növlər....................... 214
5.1.2. Müəllif sözü.............................. 219
5.1.3 Qəhrəmanların dili ilə müəllif sözü. Dialoq və replika.......... 222
5.1.4. Ədəbi mətnin dil xüsusiyyətləri........................... 228
5.2. Ədəbi obraz................................................ 238
5.2.1. Ədəbi obraz söz sırası kimi................................................ 238
5.2.2. Ədəbi obrazın konkretlik iddiası və onun şərtiliyi................ 240
5.2.3. Ədəbi obrazın məkan və zaman hüdudsuzluğu.................. 243
5.3. Ədəbi obrazın dünyanı göstərən növləri....................... 248
5.3.1. İnsan obrazı................................ 249
5.3.2. Dünyanı obyekt kimi göstərən obrazlar........................... 251
5.3.3. Dünyanı proses kimi göstərən obrazlar...................... ..... 253
5.3.4. Müəllif və obraz. Tendensiyasına görə ədəbi obrazın növləri...... 256
5.4. Ədəbi əsər obraz sırası kimi.................................................... 260
5.4.1. Ədəbi əsərin obraz təbiəti və bütövlüyü anlayışı................ 260
5.4.2. Ədəbi əsərin obraz sırası kimi qurulması. Süjet və kompozisiya.. 263
5.5. Ədəbi əsərin tarixiliyi. Növlər və janrlar ............................ 268
5.5.1. Lirik növ və onun mənşəyi............................................ 268
5.5.2. Lirik təhkiyənin əsas əlamətləri................................... 271
5.5.3. Heca vəzni və onun əsas lirik şəkilləri ....................... 276
5.5.4. Əruz vəzni və onun əsas variantları............................. 281
5.5.5. Müasir poeziyada formanın şərtiliyi................................ 286
5.5.6. Epik növün tarixində mətnbilmə yaddaşının rolu: folklor
və janr anlayışı................................................................... 288
5.5.7. Epik təhkiyənin tarixi. Yazılı və şifahi ədəbi mətnlərin
müstəqil təkamül yolu............................................................ 293
5.5.8. Epik təhkiyə formaları və onların ümumi mifik
mərasim mənşəyi................................................................. 298
5.5.9. Mərasim və dram, onun janrları................................... 302

VI FƏSİL

ƏDƏBİ ƏSƏRİN YARADILMASI VƏ ƏDƏBİ PROSESƏ
DAXİL OLMASI...................................................................... 312

6.1. Kitab, nitq və fərdi mətnyaratmanın ayrılmazlığı.................. 312
6.2. Mətnyaratma və ədəbi mətnyaratmada kod və variant
münasibətləri...................................................................... 318
6.3. Ədəbi mətnin və kitabın kodluğu................................ 322
6.4. Ədəbi əsərin yaradılması prosesində kitabın, mətnin və nitqin
variantlığı ........................................ 325
6.5. Ədəbi variantyaratmanın üsulları................ 331
6.6. Ədəbi variantyaratmanın tarixi-psixoloji mərhələləri............. 336
6.7. Yaradıcı şəxsiyyət. Ədəbi mətnyaratmanın fərdi xüsusiyyətləri.... 342
6.8. Ədəbi variantyaratmanın milli fərdiliyi....................... 346
6.9. Ədəbi əsərin yaradılmasının tarixi konkretliyi və bədiiliyi anlayışı.. 349
6.10. Ədəbi mühit, ədəbi proses və dünya ədəbi prosesi..................... 354