Mir Cəlal Paşayev adına Milli Virtual Kitabxana

 İlyas Əfəndiyev:

"Əsası Mirzə Fətəli Axundovun pyesləri ilə qoyulan Milli Dram Teatrı125 illik fəaliyyəti dövründə iki dramaturqla daha məhsuldar işləmişdir: Cəfər Cabbarlı və İlyas Əfəndiyevlə. Bu gün yeni mövsümü də teatr İlyas Əfəndiyevin "Hökmdar və qızı" əsərinin tamaşası ilə açır." Görkəmli teatrşünas İlham Rəhimli 1999-cu ildə bu sözləri onun ölümündən üç il sonra qələmə almışdı.
Və düz 16 il sonra -iki gün öncə sənətsevərlər bu dahi sənətkarın doğum tarixini də "Hökmdar və qızı" bədii filminin təqdimatı ilə qeyd etdilər. Azərbaycanın görkəmli dramaturqu İlyas Əfəndiyevin əsərinin motivləri üzərində qurulmuş və dövlət sifarişi ilə ekrana vəsiqə almış bu filmin məziyyətləri haqqında geniş müzakirələr öz növbəsini gözləyir. Amma az qala ölümündən keçən bütün illər boyu respublikamızın ən böyük teatrının dramaturqun əsərlərindən biri ilə mövsümü açması teatr xadimlərinin Azərbaycan dramaturgiyasında xüsusi məktəb yaradan, 40 ildən çox teatrımızın repertuar ağırlığını çiyinlərində daşıyan korifey sənətkara olan ölməz sevgisinin tərənnümüdür. İlyas Məhəmməd oğlu Əfəndiyev 1914-cü il may ayının 28-də Qaryagində- indiki Füzuli rayonunda dünyaya gəlib. Qarabağın aran rayonlarının sakinləri kimi İlyas Əfəndiyevin də uşaqlıq illərinin müəyyən hissəsi Şuşa yaylaqlarında keçdiyindən yazıçının yaradıcılığında Şuşa və Qarabağ mövzusu mühüm yer tutur. Dəhşətli 30-cu illərin qarışıqlığında "Kənddən məktublar" adlı ilk kitabı işıq üzü görən İlyas Əfəndiyev oxucuların məhəbbətini dərhal qazanır. Sadə və şirin dili ilə sevilən ədib 1943-cü ildə yazıçı M.Hüseynlə birlikdə, mövzusu Böyük Vətən müharibəsindən götürülmüş "İntizar" pyesini qələmə alır. Bir il sonra o vaxtkı M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının səhnəsində göstərilmiş pyeslə də dramaturqun bu sənət məbədi ilə 50 ildən çox bir müddətdə davam etmiş sıx yaradıcılıq əməkdaşlığının əsası qoyulur. "İşıqlı yollar", "Bahar suları" əsərləri tamaşaya qoyulan dramaturq artıq 40-cı illərin sonlarında özünü bütövlükdə bu çətin yükün altına verir.
1949-cu ildə Azərbaycanın ədəbi-mədəni ictimaiyyəti və bütün sənətsevərləri Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının 75 illiyini təntənə ilə qeyd edərkən, səhnə sənətinin inkişafındakı xidmətləri nəzərə alınaraq İ.Əfəndiyev "Şərəf Nişanı" ordeni ilə təltif edilir. 1954-cü ildə tamaşaya qoyulmuş "Atayevlər ailəsi" rejissor Tofiq Kazımovla iş birliyinin əsasını qoyur. 1945-ci ildə "Aydınlıq gecələr" adlı ikinci kitabı nəşr olunan və əsasən dramaturq və xırda hekayələr müəllifi kimi tanınan İ.Əfəndiyev 1958-ci ildə ilk dəfə irihəcmli "Söyüdlü arx" romanını oxuculara təqdim edir. Əsər yazıçıya böyük uğur qazandırır. 1960-cı ildə Respublikanın Əməkdar İncəsənət xadimi fəxri adını alan ədib məhz bu uğurdan sonra daha məhsuldar bir dövrə qədəm qoyur. "Körpüsalanlar", "Dağlar arxasında üç dost", "Sarıköynəklə Valehin nağılı", "Geriyə baxma, qoca", "Üçatılan" kimi povest və romanları işıq üzü görür. Azərbaycan səhnəsinin ilk lirik-psixoloji dramı olan "Sən həmişə mənimləsən" əsəri tamaşaya qoyulur. Bir-birinin ardınca "Mənim günahım", "Unuda bilmirəm", "Məhv olmuş gündəliklər", "Qəribə oğlan", "Bağlardan gələn səs" digər səhnə əsərlərini qələmə alır və bu pyeslərlə teatr sənətimizdə yeni bir mərhələ açaraq "İlyas Əfəndiyev teatrı"nı yaradır.
Təkcə bir faktı qeyd etmək yerinə düşər ki, 1968-ci ildə tamaşaçılara təqdim olunmuş "Unuda bilmirəm" pyesi 1981-ci ilə qədər, yalnız Azərbaycan Milli Teatrı səhnəsində 350 dəfə oynanılmışdır. Yazıçının belə məhsuldar əməyi 1971-ci ildə Qırmızı əmək Bayrağı ordeni ilə mükafatlandırılır. 1971-ci ildə mövzusu tarixi keçmişimizdən götürülmüş "Mahnı dağlarda qaldı" pyesini teatra təqdim edən İ.Əfəndiyev 1972-ci ildə Respublika Dövlət mükafatına layiq görülür. İki il sonra anadan olmasının 60 illiyi şərəfinə "Oktyabr İnqilabı" ordeni ilə təltif olunan yazıçının dörd cildlik "Seçilmiş əsərləri" nəşr edilir.
1979-cu ildə isə Xalq yazıçısı fəxri adına layiq görülür. Anadan olmasının 70 illiyi zamanı "Yazıçı" nəşriyyatı 1984-1985-ci illərdə oxucularına gözəl bir hədiyyə edir- İlyas Əfəndiyevin 6 cildlik "Seçilmiş əsərləri" 40 min tirajla çap edilir. Ədəbiyyat sahəsindəki xidmətləri nəzərə alınan ədib həmin il Lenin ordeni ilə mükafatlandırılır.
1990-cı ildə Azərbaycanın Milli Teatrı öz tarixində ilk dəfə olaraq xarici ölkəyə - Türkiyəyə qastrol səfərinə çıxarkən isə İstanbul və Ankara şəhərlərində teatr həvəskarlarına İ.Əfəndiyevin "Bizim qəribə taleyimiz" və "Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı" əsərləri ərməğan edilir.
60 ildən çox yaradıcılıq yolu keçmiş İ.Əfəndiyevin 90-cı illərdə də yeni-yeni əsərləri işıq üzü görür, pyesləri tamaşaya qoyulur. Ədib sovet rejimi illərində, partiya qadağaları dövründə deyə və yaza bilmədiyi bir sıra mövzuları cəsarətlə ədəbiyyata və teatr meydanına gətirərək "Şeyx Xiyabani", "Bizim qəribə taleyimiz", "Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı", "Tənha iydə ağacı", "Dəlilər və ağıllılar", "Hökmdar və qızı" kimi pyeslərini yazır.
1994-cü ildə Xalq yazıçısı İ.Əfəndiyevin 80 illik yubileyi qeyd edilərkən onun ədəbiyyatın inkişafında xidmətlərini yüksək qiymətləndirən Heydər Əliyev yazıçını "Şöhrət" ordeni ilə təltif edir. Qeyd etmək lazımdır ki, respublikamızın sənət adamları arasında İ.Əfəndiyev birinci sənətkar idi ki, həmin ordenlə mükafatlandırılıb.

QAFQAZ ÜNİVERSİTESİ YAYINLARI N 21

İlyas EFENDİYEV "GERİYE BAKMA İHTİYAR" (Türkiyə türkcəsində roman)

Türkiye Türkçesi'ne Aktaran:  Yrd. Doç. Dr. M. Muhsin KALKISIM
Dizgi: Sahib KAZIMOV

ISBN 2233-XX-1
131 4587
47152521

Q-siparisle © 2005 Qafqaz Üniversitesi

Akademik P rof.Dr. Bekir NEBİYEV

İLYAS EFENDİYEV (1914-1996)

O, DAİMA ÇAĞDASTIR

Azerbaycan fikriyatının XX yüzyılda yetistirdiği ender edebî simalardan biri olan ünlü nesir us tası ve oyun yazarı İlyas EFENDİYEV , "Avrasya Pres " Yayınlarının yeni çıkardığı üç ciltlik "Seçilmis Eserleri" dizisinde okuyucuları ile bulusmustur. Evet, büyük istidat sahibi olan soylu sanatkârlar, ölümlerinden sonra da kendilerini seven toplulukların maneviyat dünyasında yasamakta ve eserlerinin yeniden baskıları, tiyatrolarının tekrar sahnelenmesi sayesinde okuyucu ve seyirc ileri ile dos tluklarını
devam ettirmektedirler. Ayrıca, bu üç cilt eser, Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Baskanı Sayın İlham ALİYEV'in "Azerbaycan Türkçes i'nde Latin Harfleri ile Kitle Y ayınlarının Yapılması" hakkında
12.01.2004 tarihli kararnâmesinden hareketle hazırlanmıs ve diğer yayınlarla birlikte ülkemizin kütüphanelerine gönderilmistir.
Mensup olduğu toplumun tarihinde ve maneviyatında parlak izler bırakan usta sanatkâr İlyas EFENDİYEV'in edebî mirası, bugün de anlam ve önemini sürdürmekte, halkın edebî değerler
hazines inde kendine has yer tutmakta, yeni nes illerin edebî/es tetik, vatanperverlik anlayıs larının tekâmülünde hayatî fonksiyonunu devam ettirmektedir. Bu tür kalem sahiplerinin eserleri,
hayatlarında ve ölümlerinden sonra defalarca çoğaltılır, muhtelif gazete ve dergilerde seçmeler halinde, yayınevlerinde kitap seklinde yayımlanır, oyunları çesitli tiyatrolarda değisik rejisörler tarafından yeniden sahneye konulur, radyo ve televizyon vasıtasıyla seslendirilir ve seyrettirilir. Bu süreçte bütün eserler, yazarların, yayımcıların, redaktörlerin, rejisörlerin, mütercimlerin, gazetecilerin çoğu zaman mekaniksel olarak, bazan bilmeden, nadir hallerde ise bilerek yol verdikleri değisikliklere maruz
kalır, onların metinlerinde muhtelif yorumlar, kendine yer bulabilir.
Bunun için büyük fikir adamlarının, klasik sair ve yazarların eserlerinin aslına, müellifin vaktiyle kaleme aldığı ya da kendisinin sonradan çoğalttığı, tashih ettiği metne uygun bir sekilde mükemmel nesrini hazırlayıp meydana çıkarmak, hem kalem sahibinin hatırası karsısında, hem de çağdas veya müstakbel okuyucu kitleleri karsısında hayırlı bir hizmettir.
Dikkatli okuyucular farkına varmıslardır ki biz bu yazıda "akademik nesr" veya "tenkidli metin" terimlerini kullanmadık.
Akademik nesir, tenkidli metin, klas ik kültürü yeniden ortaya
koymanın en yüksek merhalesidir. İ lyas EFENDİYEV, Azerbaycan
edebiyatının henüz çıktığımız XX. yüzyılda yitirdiği klasiklerden
biridir ve onun da zengin eserleri, kuskusuz gelecekte kendi
akademik nesrini görecektir. Lakin bu, yarının, 10-15 yıl sonrasının
tetkikatçı ve metinbilimcilerinin kars ısında duran bilimsel
arastırma yükümlülüğüdür. Ve inanıyoruz ki bu vazife de layıkınca
yerine getirilecektir. Lakin, kusku yoktur ki yazar, edebiyatçı,
bilim adamı Elçin EFENDİYEV'in 2002 yılında büyük bir
sevgi ve özenle hazırlayıp kadirsinas okuyuculara takdim ettiği
yedi cilt, gelecekte İ lyas EFENDİYEV külliyatının tenkidli metni,
akademik nes ri üzerinde çalısacak uzmanların elinde en muteber
kaynaklardan biri, onların el kitapları olacaktır.

İlyas EFENDİYEV 'in eserleri, genellikle Azerbaycan edebiyatının
vaktiyle "Sovyet Dönemi" diye adlandırılan ikinci Cumhuriyet
döneminin edebiyatı hakkında zengin ayrıntılar verir. Geçmis
Sovyet Sosyalis t Cumhuriyetleri Birliği'nde, özellikle Azerbayiii
can'da ikinci bin yılın sonlarında ortaya çıkan malum tarihsel ve
toplumsal olaylar zemininde bağımsızlıklarını elde etmis ülkelerde
dikelen yeni tefekkür tarzı ısığında bugün birçok edebî,
medenî değerlere, bilhassa edebî prosese ilgi esaslı bir surette
değismis , yeniden kıymetlendirilmeye baslanmıstır. Daha düne
kadar ağır tazyiki ve etkis i altında bulunduğumuz "edebiyatın
partizanlığı", "edebî eserin sınıfsal karakteri", "sosyalist gerçekçilik
yönteminin kanuna uygunluğu" denilen ilkeler, bir zamanlar
zorla beyinlere dikte ettirilen "P rolekult" (P roletarya Kültürü→A),
"A zAPP", "Tar Daloyı" (Tar'a Hayır→A) ve sair anlayıslar, artık
edebî hayatımızdan göçmüs ve arsivlerin tozlu raflarındaki yerini
almıstır. Lakin, bu demek değildir ki vaktiyle edebiyat, toplum
fertleri karsısındaki yükümlülüklerinden tamamıyla uzak düsmüs
tür. Elbette ki hayır. Klasik kültürümüzün mümtaz temsilcilerinin
eserleri gibi önceki yüzyılın Sovyet devri kesidine has
edebiyatımızın da en kıymetli nümuneleri, bazan hazin ve ince
lirik duyguları, bazan vüs 'atli epik levhaları, bazan da gergin
dramatik halleri yüksek bir edebî düzeyde yans ıtarak hikmetli
öğütler veya fevkalâde etkili keskin satirik ifadeler vasıtasıyla
çağdaslarımızın millî ve manevî dünyasının biç imlenmesi, vatanperverlik
duygularının beslenmesi, insanî ideallerin ruhlarında
yeniden filizlenmesi konusunda tarihî görevlerini yorulmak bilmeyen
bir gayretle yerine getirmistir. Azerbaycan edebiyatının
hemen hemen son yarım asrını bu bakımdan arastırırken çehresi
gözlerimiz önünde canlanan en önemli sanatkârlardan biri de,
artık Âhiret âlemine intikal etmis olan yazar İ lyas EFENDİYEV'-
dir. O, insanımızın hümanis t ve üretken seciyesini, temiz sevgisini,
muhafazakârlıkla yenilesmenin çatısmas ını hem nes ir, hem
de tiyatro eserlerinde hayatî sorunları ve canlı karakterlerı ele
alarak üstün bir sanatkârlıkla aksettiren bir yazardı. Vatan, toplum
ve insanlık karsıs ında kendini manen borçlu görmek, onun
kahramanlarının iç âlemini insa etmekte ana öğe olmakla birlikte
aynı zamanda yazarın sanat anlayısının belirgin bir göstergesi
olmus tur. Vaktiyle yazdığımız gibi edebiyat ve fikir tarihimizde
iv
lirik/psikolojik üslubun gelisimi ve önem kazanması, doğrudan
doğruya, herkesten çok İlyas EFENDİYEV'in adı ve eserlerine
bağlıdır. XX. yüzyılın 50'li 60'lı yıllarından itibaren toplumsal
hayatta ortaya çıkan değisimleri ilk defa algılayan, yeni insanı,
onun karmasık iç dünyas ını, sevinç ve kaygılarını, üzüntü ve acılarını
sanatın orijinal araçlarıyla yansıtan yazarlar arasında İlyas
EFENDİYEV 'in müstesna bir yeri vardır.
Malum sebepler yüzünden vaktiyle bizim pekçok eserimizde
"bayağı sosyallik" tezahürleri hayli güç lenmis , bu da dikkatleri
insan maneviyatının derin ps ikolojik serh ve tahlilinden
uzaklastırmıs , "sorunsuzluk" denilen belayı ortaya çıkarmıstı. Bu
hengâmede İlyas EFENDİYEV 'in eserleri ile nesir ve tiyatromuza
hayatî sorunları temsil eden kahramanların, kalbi temiz, ilkeli ve
mert adamların yeni bediî suretleri geldi. Biz onların iç dünyasına
girdik ve onların hayatiyetine, samimiyetine inandık.
Azerbaycan tiyatrosunun repertuarındaki eserlerinin sayısı
itibariyle İlyas EFENDİYEV , tiyatromuzun tarihinde ilk sırayı alır
desek, yanlıs söylememis oluruz. Lakin o, yazarlığa nesirle baslamıs
, edebiyatımıza 1939'da yayımlanan "Köyden Mektuplar"
adlı hikâye kitabıyla girmistir.
İlyas EFENDİYEV'in "Söğütlü A rk", "Köprü Kuranlar", "Sarı
Gömlekle Valeh'in Hikâyesi" gibi yazıldığı devrin gerçeklerini
yans ıtan romanlarının kahramanları, merkezden uzak kasabalarda
yeni binalar insa eden, dağların koynundaki hayvan ç iftliklerine
yol çeken, coskun çaylar üstüne köprüler kuran ve bu binalar,
yollar, köprüler vas ıtas ıyla köye medeniyet götüren, insanların
refahını artıran, onların kalplerinin derinliklerine ısık salan
münevver insanlardır. Hayatın muhtelif sahalarında çalısan bu
kahramanların büyük bir kısmı genç kızlar ve delikanlılardır.
Lakin onlar, yas ları, faaliyet alanları veya ihtisaslarına göre değil
de büyük idealleri, bu idealler uğrundaki mücadele azimleri, karakterlerinin
sağlamlığı, yasadıkları yoğun duyguların, iç dalgav
lanmaların tabiîliği ile hafızalara kazınmıstır. Bu özellikler, geçmis
hayatımızın, tarihimizin en tipik levhalarını aksettiren "Üçlü
Silah", "Geriye Bakma İhtiyar" romanlarında karakteristik olarak
görülür.
İlyas EFENDİYEV 'in oyunlarının sahneye her ç ıkısı, tiyatromuza
yeni bir atmosfer getirmistir. Bu yeni atmos feri temin eden
ise ilk planda aynı coğrafyayı parlak bir surette temsil eden
insanların canlı tecessümüdür. "Bahar Suları", "A tayevler Ailesi",
"Sen Daima Benimles in", "Benim Günahım", "Unutamıyorum",
"Mahvolmus Gündelikler", "Billur Sarayda" vs gibi her biri sanat
âleminde kendine mahsus bir iz bırakan eserler olmadan Azerbaycan
tiyatrosunun tarihi hayli eksik kalacaktı.
İlyas EFENDİYEV'in tiyatroları, bugün de insanları manevî
temizliğe çağırır. Tiyatrocu, bazan tereddüt eden, hatta belirgin
bir yanlıs lığa sebep olan, fakat sarsılmayan, en kompleks durumlarda
bile öz insanlık sec iyesini muhafaza edebilen aydın
idealli kahramanların kisiliğinde çağdaslarına canlı, diri karakterler
sunar, onları sefil bir hayatın bataklığına yuvarlanmaktan
alıkor, vatanperverlik gayelerine, büyük basarı ideallerine sadakat
ve muhabbet asılar. Özellikle, bu konuda, diğer eserlerine
göre daha kısa olan "Billur Sarayda" isimli piyes i manidardır.
Onu seyredenler ya da okuyanlar açıkça görürler ki zabıta islerinde,
iase hizmetinde, ticarette fırsat kollayan, bazı insanları
soyan, bazan aldatmak, bazan rüsvet, bazan da santaj yoluyla
toplanmıs servetin üstünde bir eli yağda bir eli balda beslenen
Kadim'le Ağa Hüseyin'in gemisi toplumsal nefretin gazaplı
dalgaları önünde nasıl alabora olur, kendi yolcularını adaletin
fırtınasında nasıl batırır! Bayandur'un, Tebriz'in, onların etkisiyle
gözü aç ılan Aynur'un kalbinden süzülen temizlik ıs ığında zenginlik
hırs ıyla gözü dönmüs bazı gayretsiz menfaatçiler ne kadar
cılız görünüyorlardı! Hayatın anlamını mücevherlerde, moda
çığırtkanı elbiselerde, yeme-içme ve eğlenmede gören akides izlere,
yüzsüzlere sanatın yeni ve ağır bir darbesini tiyatrocu bizvi
zat "Billur Sarayda" isimli eseriyle indirmis , böyle tipleri toplumdaki
genel nefretin hedefine almaya muvaffak olmustur.
İlyas EFENDİYEV 'in sahne eserleri arasında tarihî konulara
tahsis edilen "Hursidbanu Natevan", "Seyh Hiyabanî", "Mahnı
Dağlarda Kaldı", "Yalnız İğde Ağacı" gibi piyesler de vardır.
Birinci piyes , önceki yüzyılda zarif ve hazin manzumeleriyle
Azerbaycan s iirini zenginlestirmis Natevan'a, onun halkın refahı
iç in yaptığı ulvî ve hayırlı islere has redilmistir. İkinci piyesin bas
kahramanı ise İran'da soyal adalet için mücadele eden ve tarihe
altın sayfalar yazan Azerbaycan'ın evladı Seyh Muhammed
Hiyabanî'dir. Bu eserde gerçekçi epizodlar arasında gösterildiği
üzere Settar Han öldürüldükten sonra onun mücadele bayrağını
yere düsürmeyen Hiyabanî, Rusya'da monars inin yıkılısından
ilham ve kuvvet alarak bu bayrağı daha da yükseklerde dalgalandırmıs
, sah rejimine karsı antiemperyalist bir mücadeleye önderlik
etmis tir. Tiyatro onu, beklenilmez hadiseler labirentinde
ruhî hayatını hep diri tutan, düsünüp tas ınan, arastıran ve bulan,
istediğini, lazım olanı tam olarak bulamadığında ise heyecanların
kucağında çırpınan bir kahraman olarak canlandırmıstır.
Milli Akademik Dram T iyatrosu'nun sahnes inde mükemmel bir
biçimde temasa ettiğimiz "Hükümdar ve Kızı" eseri ise tarihî
konuda yazılmıs sonuncu yetkin sahne eseridir. Tiyatromuzun
bu facia çerçevesinde topluma bahsettiği sanat "Karabağnâme"
s inin sadas ı, Karabağ düsman toprağından azad edildikten
sonra da sürekli isitilecektir!

Yeni Azerbaycan nes rinin yeni, canlı, estetik biçimler,
renkli tasvir araçları ve ince ayrıntılarla zenginlesmes inde, tiyatromuzda
lirik/psikolojik üslubun gelismesinde İ lyas EFENDİYEV'-
in hizmetleri unutulmazdır. Y arım as ırlık tiyatro faaliyeti süres ince
onun sahnemize verdiği değerli eserlere göre hazırlanmıs
oyunlarda aktör ve rejisör kadrolarımız, bes tekâr ve ressamvii
larımız yetisip ustalasmıs , es tetik düsüncede yeni bir "İlyas
Efendiyev Tiyatrosu" ortaya çıkmıstır.
İlyas EFENDİYEV, hem nesir, hem de tiyatro eserlerini
cezbedici bir üslupta, tatlı bir dille yazar, daha ilk tasvirlerde ve
ilk diyaloglarda okuyucu ve seyircinin kalbini fethederdi. İlk
eserlerinden olan "Bahar Suları" piyesinin siirselliğini vaktiyle
sair Samed VURGUN üst düzeyde değerlendirmisti. Aynı keyfiyet,
yazarın eserlerinde zaman geç tikçe daha da billurlasmıs ,
tiyatro ve nesir gibi onun ferdî üslubunu belirginlestiren etkenlerden
biri olmustur. Yani, İlyas EFENFİYEV'in herhangi bir piyesini
sahnede görenler veya romanını okuyup son sayfasını çevirenler,
dilimizin anlam derinliği, ifade güzelliği ve ahenkliliği ile
yakından temasta oldukları iç in memnuniyet duygusu yasar, bir
daha övünürler ki ana dilimiz büyük sosyal ve estetik hakikatları,
güçlü fikir ve ihtirasların genisliğini, insan kalbinin ancak
büyük sanatkârların ısıklandırabildiği inceliklerini yüksek edebî
düzeyde yansıtmak bakımından böyle genis imkânlara sâhiptir!
Bu niteliklerine göre İ lyas EFENDİYEV'in eserleri, yayınlanmasından
ve sahneye koyulmasından onlarca yıl geçmesine
rağmen hâlâ fikrî ve edebî tazeliğini korumakta, okuyucu ve
seyircilerin, tenkitçi ve tetkikç ilerin, yeni nesillerin manevî dünyasında
ve edebiyat tarihimizde kendi serefli mevkiini muhafaza
etmektedir. Yazarın "Seçilmis Eserleri", bunu açıkça teyid etmektedir.
Bu sebeple bir hususa dikkatleri çekmek istiyoruz. Onun
hikâye, roman ve tiyatro eserlerinin onlarca sayfalarının elimizde
olan daha önceki (Sovyet dönemi) yayımları ile mukayesesini
yaptık ve metinler arasında hiç bir ciddi fark göremedik. Aynı
metin nes irlerinin yapıldığı yıllar arasındaki mesafelerin kronolojik
olarak pek uzak olmadığı doğrudur. Lakin, gözönüne almak
lazımdır ki bu yıllar süresince köklü tarihî ve toplumsal olaylar
ortaya çıkmıs , Azerbaycan'da bağıms ız demokratik bir devlet
kurulmus , edebî mirasa bakısta yeni objektif kriterler tesekkül
etmistir. Maalesef, İlyas EFENDİYEV 'le aynı yıllarda faaliyet gösviii
termis bazı yazar ve sairlerin eserlerinin yeni nesirlerini hazırlamak
meselesi gündeme geldiğinde bu yeni kriter ısığında onların
birçok eseri kusurlu bulunur ya da metinlerde kaçınılmaz düzeltme
ve kısaltmalar yapılması zarureti ortaya çıkar. Lenin'e,
Stalin'e, sosyalizme ve partiye dair sloganik bayağı övgülerle
dolu olan bu tür yazılardan tamamıyla farklı olarak İlyas
EFENDİYEV 'in eserleri, ilk planda Azerbaycanlılığın s ırf edebî,
millî ve manevî değerler, yüksek insanî idealler ısığında takdiminden
ve terennümünden ibarettir.
Yukarıda denildiği gibi, İlyas EFENDİYEV'in "Seçilmis
Eserleri"nin bağımsızlık dönemindeki nes ri, gerçekten de çok
sahih bir kaynağa göre hazırlanmıstır. Y edi cildin en belirgin
özelliklerinden biri, bu kıymetli hazineyi, yazar, edebiyatç ı bilim
adamı Prof.Dr.Elçin EFENDİYEV'in hazırlamıs olmas ıdır. Elbette
bunu derken ilk planda Elçin EFENDİYEV'in, büyük yazarımızın
hanesinde dünyaya gözünü açtığını, bütün ömrü boyunca onun
çevresinde yasadığını, onun insanî, millî, edebî, medenî atmosferinde
yetistiğini, babasını, onun hususiyet ve karakterini,
sanatkârâne izlenimlerini, ilgi dairesini, dostları, ahbapları, akrabaları,
aile fertleri ve çocukları ile iliskilerini, bu dünyada baska
hiçbir kis iye müyesser olmayacak bir derecede (Elçin, İlyas
Bey'in ilk çocuğu ve büyük oğludur.) yakından gözlemleyip öğrendiğini
gözönünde tutuyoruz. Ayrıca sunu da nazar-ı itibare
alıyoruz ki Elçin EFENDİYEV, fevkalâde gözlem yeteneği olan,
kalem sahibi, güçlü roman ve uzun hikâyeler müellifi, sanatkâr
bir yazar, Azerbaycan'ın sosyal ve edebî düsünce tarihiyle ve
çağdas edebiyat sürecindeki problemleriyle ilgili makaleler, titiz
incelemelerin sonucu olan monografiler yayımlamıs bir edebiyat
âlimidir. Öncekilerden daha önemli olan bir özellik de sudur ki
Elçin EFENDİYEV , eserleri 60 yılı ihata eden İlyas EFENDİYEV'in
ilk hikâyelerinden bas lamıs , sonuncu piyesine kadar bütün eserlerini
toplayıp yeniden gözden geç irmis , bu konuda zaruri olan
pekçok karsılastırmaları yapmıs , muhtelif nesirler, varyantlar ve
ix
müellif tashihleri aras ından en optimal olanlarını belli bir sistem
dahilinde bu külliyata almıstır.
Yedi ciltlik külliyatın tertip bakımından dikkat çeken yönlerinden
biri, onun kıymetli bir önsöz ve sonsözle birlikte yayımlanmasıdır.
Kanaatime göre Elçin EFENDİYEV'in önsözü ile, aramızdan
zamansız ayrılan değerli bilim adamı, A zerbaycan Milli
Bilimler Akademisi'nin üyesi P rof.Dr. Yasar KARAYEV'in sonsözü,
bir birlik halinde İ lyas EFENDİYEV'in hayatı ve sanatı hakkında
okuyanlara yeterli derecede bilgi vermekle birlikte yazarın edebî
miras ının müstakbel arastırmac ıları için de benzers iz bir kaynak
olacaktır. Bundan dolayı aynı önsözün bazı motiflerini burada
hatırlatmayı gerekli görüyorum.
Elçin EFENDİYEV, önsözünü mütevazi bir tavırla "Bir Kaç
Söz" diye isimlendirmis tir. Lakin bu önsöz, ayrıntı zenginliği,
yazarın sanat dünyasına bakısının yeniliği vs . parametreleri
itibariyle "Bir Kaç Söz"lükten, "Önsöz"lükten çıkıp büyük yazarın
hayatı ve sanatı hakkında orijinal bir minyatür monografi etkisi
sunmaktadır. Bu önsöz, bir taraftan yazarın eserlerine yeni bir
bakısı yansıtmakla dikkati çekiyorsa, diğer taraftan da İlyas
EFENDİYEV 'in hayatına, onun karakter ve psikolojisine, yazar ve
mütefekkir özelliklerine dair Elçin EFENDİYEV 'in bütün ömrü
boyunca yaptığı gözlemlerin sonuçlarıyla zengindir. Yazarın
tercüme-i halinin s imdiye kadar bilinmeyen satıraralarına, tam
bir seceresine, İlyas EFENDİYEV'in hem baba, hem de ana tarafından
dedelerine, bac ı ve kardeslerine dair bir dizi çok önemli
ayrıntılara ilk defa bu önsözde karsılasıyoruz. Bu bakımdan İlyas
EFENDİYEV fenomeni etrafında gelecekte aras tırma yapacak
meslektaslarımıza gıpta ediyoruz.
Bu önsöz, Elçin EFENDİYEV'in sadece yazarın sanatına
dair düsüncelerinin mahsulünden ibaret değildir. Bu düsünceler,
makalenin omurgasını teskil etse de Elçin EFENDİYEV, İlyas
EFENDİYEV 'in sanatını hem de haklı olarak sürmekte olan edebî
x
prosesin mecrasında, dönemin edebî tenkidinin onunla ilgisi
düzleminde ısıklandırmıs ve bununla kendi makalesinin bilimselliğini
daha da artırmıstır. Burada N.Hikmet, M.Hüseyin, M.
İBRAHİMOVA'dan baslayarak M.ALİOĞLU, Y .SEYİDOV, K.
HALİLOV, A .MEMMEDOV ve Y .KARAYEV 'e kadar bütün yazar ve
elestirmenlerin İlyas EFENDİYEV 'in sahsı, eserleri ve sanatı
hakkındaki fikir ve mülahazaları dikkat ve titizlikle arastırılmıs ,
değerlendirilmis ve onların önemli tespitlerinden uygun alıntılar
yapılmıstır. Önsözden öğreniyoruz ki İ lyas EFENDİYEV, kendi
as lına ve nes line, ailesinin ve toplumunun kaderine dair aziz
hatıralarla ne kadar alâkadar imisse bir o kadar da kendi özel
hayatına, yeni yazılarına, arsivine titizlik gös termeyen bir insan
imis . Elçin EFENDİYEV, yazıyor ki, babas ı maalesef gazetelerde
basılmıs eserlerini ya da eserlerine dair makaleleri, hatta kendi
kitaplarının tek tük nüshalarını bile muhafaza etmeye bir o
kadar önem vermiyormus . Ayrıca sunu ilave ediyor: "Bizim bulup
getirdiğimiz kitapları, herhangi bir okuyucusuna, yazar arkadasına,
yanına gelen herhangi bir gazeteciye hediye ettiği kitaplardı.
Yeni baskıları hazırlarken önceki nüshaları kütüphaneden
alıp fotokopisini çekmek mecburiyetinde kalıyorduk..."
Önsöz, samimiyeti ve ayrıntı zenginliğiyle bizde su kanaatı
uyandırır: İ lyas EFENDİYEV, kandi sanat serüveninin rejisörü
değildi ve tabiatı itibariyle sanatının kaderini zamanın/tarihin
uhdes ine emanet eden yazarlardan biriydi. Onun için tartısmasız
bir gerçek suydu ki, ne yapılırsa yapılsın, zaman yazılan her seyi
süzgecinden geçirir ve kıymetini takdir eder...
Önsözün en ilginç noktalarından biri, İlyas EFENDİYEV 'in
yöneticiliğe, mevki ve makama bağlı olmayısıdır. Vaktiyle kendi
okulunda öğretmenlik yapmıs yazarı muhtelif zamanlarda defalarca
"ileri sürmek" tesebbüsleri olmussa da, kendisi buna razı
olmamıs tır. Lakin 1958 yılında hatırını çok aziz tuttuğu bir dostunun
ısrarlı isteklerinden sonra İlyas EFENDİYEV, Azerbaycan
Yazarlar Birliği'nin sekreterliği görevine tayin olmaya razı olmus
xi
ve aynı yıl bitmeden bu görevden uzaklasmak için çalısmıstır.
Bütün çabas ına rağmen istediğine nail olamayan yazar, 1960
yılının sonlarında herhangi bir mazeret belirtmeden uzun bir
süre mesaiye devam etmemis , ancak bu sekilde istifasını
kabul ettirmistir. Bu olay, gerçekten azade tavırlı olan İlyas
EFENDİYEV 'in karakterindeki özgürlük anlayısını bugünün okuyucusuna
tablolasmıs bir prens ip olarak aktarması yönüyle
manidardır. Bu önsözden ilk defa sunu da öğrendik ki, İlyas
EFENDİYEV , 70 yasını doldurduğunda Azerbaycan Komünist
Partisi Merkez Komitesi'nın genel sekreteri olan K.BAĞIROV'un
bütün çabasına rağmen Moskova, yazara Sosyalis t Emek Kahramanı
nisanını vermemisti. Sebep, edebiyat alanındaki basarılarından
önce o, Komünis t Parti'nin üyes i olmalıymıs .
Önsözde İlyas EFENDİYEV'in eserlerinin telif edilmesine
sebep olan faktörler, onların yazılmas ı, nesri, sahnelenmesi ve
diğer dillere tercümesinin tarihi, s imdi artık okuyucu ve tek tek
seyircilerin sevgilisi olmus kahramanların prototipleri, yazarın
sanatına okuyucu ilgisinin genisliği vs . konularında zengin
malumatlar yer almıstır. Burada M.Hüseyin, A .İSKENDEROV , T.
KAZIMOV ve diğer edebiyatçı ve tiyatrocularla İlyas EFENDİYEV'in
sahsî dostluğunun ibretli sayfaları açılır, onların elbette ilk
planda ferdî/insanî keyfiyetlerinin gelisimi olan bu iliskilerinin
daha çok edebî/estetik prensipler, sanat hedefleri ve edebî
düsünce dostluğuna bağlı iliskiler olduğu ifade edilir. Sunu da
belirtmeliyiz ki bu yöntem, bizim hatıra edebiyatımız için daha
yenidir. İ lyas EFENDİYEV, kendi dava ve mes lek arkadaslarının
takdiminde, onlar da kendi ifadelerinde yazarın hatıra ve mülahazalarının
ıs ığında birbirlerinin insan ve sanatkâr portrelerini
tamamlamaktadırlar.
Memnuniyetle ifade edelim ki İlyas EFENDİYEV'in eserlerinin
tek tek kaderi yahut hayatı ve sanatının ayrıntıları hakkında
önsözde vurgulanan bazı isteklerin arkasında aynı eser ve olaylarla
doğrudan ilgili olan adamlar arasında ben -bu satırların
xii
müellifi- zaman zaman kendimi de gördüm ve niye saklayayım,
bununla iftihar ettim. Meselâ, İ lyas EFENDİYEV 'in eserleri, özellikle
bir dizi piyesinin sahnelenmesi hakkında derc olunan ve
objektif değerlendirmelerin yer aldığı makaleler arasında benim
de yazılarım vardır. Yahut, yazarın tek tek romanlarının çağdas
edebî prosesinde konumunu belirginlestiren bazı çalısmaların
is tirakçileri (kurucuları) arasında ben de bulundum.
Bilinen bir gerçektir ki kısa bir sürede genis okuyucu kitlesi
kazanması ve edebî çevrede bir dalgalanma meydana getirmesi
bakımından İlyas EFENDİYEV 'in yayımlanmıs "Söğütlü Ark"
romanı, kendi döneminin kıymetli bir sanat nümunesi olmus tur.
1959'da kitaplasan bu eser, o zamana kadar bir hikâyeci ve
tiyatrocu olarak tanınan İ lyas Bey'in yeni edebî imkânlardan
orijinal roman tefekkürüne sahip olduğunu gösteriyordu. Bu
roman hakkında o yılların büyük yazarlarından, genç sairlerinden
baslayarak değerli elestirmenlerine kadar birçok yazar, makale
ve takrizlerle görüs bildirmis ve pekçok okuyucu mektubu
yayımlanmıstır. Bir genç elestirmen olarak ben o zaman Azerbaycan
Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin organı olan
"Komünis t" gazetesinde kültür sube müdürü olarak çalısıyordum.
Eser beni o derece etkilemisti ki hakkında küçük bir takriz
yazmak fikrinden vazgeç tim. O kanaate vardım ki yazarın kendisi
ile görüsüp çalıstığım gazetenin ilanı ile doğum yerim olan
Ağdas 'ta "Söğütlü Ark" romanı hakkında büyük bir okuyucu
paneli düzenleyelim. Bu konuda mutabakata vardık. (Sunu da
söyleyeyim ki eserleriyle 1945'te bulussam da yazarın kendisi ile
on yıl sonra 1955 yılının yazında Susa'da tanıstım. Ben ve dostum
A.KÜRÇAYLI, İlyas Bey'le müsterek dostumuz, Efendiyevler
ailesine çok yakın olan Kasım KASIMZADE ile gitmistik. O
zamandan itibaren yazarla bugün de iftiharla ve aziz hatıralarla
yadettiğim dostluğumuz tesis edildi.) İ lyas Bey'i Ağdas 'a götürmek,
onu baba evimizde ağırlamak için elime iyi bir fırsat geçmisti.
Ama, 1960'ın sert bir Subat gününde bölgeye gitme
xiii
hususu kesinlestiğinde bir mikdar soğuk almıs olan olan İlyas
Bey dedi: "Bekir, okuyucuların mülahazalarında serbest olmalarına
fırsat vermek çok önemlidir. Benim yanımda onlar "etik
endiseler"le tenkit etmekten çekinebilirler. En iyisi müzakereleri
yapıp sonucunu bana bildir." Sonra yazar, "Sayın Ağdaslı
Yoldas lar" baslığı altında samimi bir mektup yazıp bana verdi.
Hemserilerimizle birlikte Ağdas 'ın kültürevinde yaptığımız okuyucu
paneli faydalı oldu. Konusmalar, konusmacıların fotoğraflarıyla
birlikte "Komünist" gazetes inin 26 Subat 1960 tarihli sayısında
tam bir sayfa halinde yayımlandı ve ben aynı gazetenin
bir nüshasının üstüne birkaç hatıra sözü yazıp İlyas Bey'e hatıra
verdim.
İlginçtir, Sovyet dönemi edebî nesrinde 1960'lı yılların
baslarında bahar kırlangıcı gibi taze bir etki yapan, aynı zamanda
dönemin edebî çevresinde farklı yorumlara yol açan "Köprü
Kuranlar" hikâyesinin ilk okuyucusu, daktilograf Suna Hanım'-
dan ve Elçin'den sonra ben olmus tum.
1960 yılının ortalarıydı. "Komünis t" gazetesinin redaktörü,
büyük gazeteci İsrafil NAZAROV'a dedim ki, İlyas EFENDİYEV
gazetelerde edebî eser bastırmaya heves eden yazarlardan değildir.
Onun için bir yazı (meselâ muhtasar bir hikâye) koysanız
çok iyi olur, diye rica ettim. Birkaç gün sonra redaktör, beni çağırıp
"Köprü Kuranlar" hikâyes inden bir parçayı verdi ve okuyup
baskıya hazırlamamı söyledi. Ertesi gün redaktöre dedim ki, bu
çok ilginç bir metindir, kahramanlar arasında esasen onların
düsünce ve diyaloğunda belirginlesen s ıcak iliskiler, ilginç olaylar
ve akıc ı dil, öyle bir etki veriyor ki metni okuyan adam, mutlaka
eserin tamamını okuma ihtiyacı hisseder. İs rafil Bey, sözkonusu
metinden kendisinin de bu tür etkilendiğini söyledi ve benim
yanımda telefon açıp İ lyas Bey'e dedi ki, okuduğum parça çok
hosuma gitti ve eseri gözden geçirmek için hikâyenin tamamını
bana gönder. İlyas Bey, eseri gönderdi. Böylece "Köprü
Kuranlar"ı Efendiyevler ailesinden sonra ilk defa tamamen
xiv
okumak, onun hakkında redaktörde objektif belirgin bir görüsün
olusmas ında katkısı olmak serefi bana nas ip oldu. Bunu hatırlayınca,
üzerinden 45 yıl geçmesine bakmayarak bugün de duygulanmaktayım.
Aynı yıl 7 Eylül'den baslayarak "Köprü Kuranlar"
düzenli olarak parçalar halinde gazetede yayımlanmaya baslandı.
(Parti teskilatının özel talimatıyla bu eserin basılmas ının
yarım bırakılması, baska bir yazının konusudur.)
"Sarı Gömlekle Valeh'in Hikâyesi" de tahminen bundan 25
yıl önceki olayları gözlerimin önünde canlandırır. Azerbaycan
edebî nes rinin klasik örnekleri aras ında özel bir yer tutmus olan
bu romanın da talihi pek açık olmamıstı. Elbette İlyas Bey'in
diğer eserleri gibi "Sarı Gömlekle Valeh'in Hikâyes i" de okuyucular
ve eles tirmenler aras ında büyük bir ilgi uyandırmıstı. Ben
de bu eserden çok etkilenmis ve o zaman Yazarlar Birliği'ne
baskanlık eden İmran KASIMOV'a müracaat ederek romanın
Yazarlar Birliği Natevan Klübü'nde genis bir müzakeres inin
yapılmas ını teklif etmistim. T eklif, kabul edilmis , yazarla mutabakata
varılmıs , aynı programda konusma yapmak görevi de
bana verilmis ti. Hem tec rübeli ve hem de genç kalem sahiplerinin
etkin bir sekilde katıldığı müzakere yüksek seviyede geçti
ve eser layık olduğu sekilde değerlendirildi. Onun edebî ve fikrî
niteliği genis takdir topladı. Konusmalar, "Edebiyat ve Sanat"
gazetesinin 14 Mayıs 1977 tarihli sayısında yayımlandı. Lakin
hem müellif, hem de konusmacı olarak ben bu olayın sevincini
tam mânasıyla yasamamıstık ki, birden bire bu romanın talihinin
üzerine kara bulutlar çöktü. İlyas EFENDİYEV 'in yeteneğini
kıskananlardan biri, yukarılara bilgi vermis ki "bu roman gelismis
sosyalist topluma yabancı bir eserdir". Y eri gelmisken kaydedeyim
ki "Sarı Gömlekle Valeh'in Hikâyesi"nde o zamanki
adalet kurumlarında yerlesmis çok ciddî olumsuzluklar, edebî
tenkidin hedefi olmustur. Yazarlar Birliği'nin, "Edebiyat ve Sanat"
gazetesinin ileri gelenlerinden izahatlar alındı. Merkez Komitesi'-
nin ideologları bu mesele ile ilgili olanlara, o cümleden de progxv
ramı organize edenlere ve konusmacıya farklı bakmaya basladılar.
Nihayet, İmran KASIMOV 'un isteği ile o zaman parti teskilâtına
baskanlık eden Haydar ALİYEV , ise karıs tıktan sonra "Sarı
Gömlekle Valeh'in Hikâyesi" etrafında yoğunlasan takip ve tahribata
son verildi...
Yeri gelmisken, ifade etmeyi zaruri görüyoruz ki Azerbaycan
Cumhuriyeti'nin Devlet Baskanı Sayın Haydar ALİYEV, İlyas
EFENDİYEV 'in eserleri ile yakından tanısmıs , oyunlarını seyretmis
, konusmalarından birinde itiraf ettiği gibi onun "sanatı ve
eserlerini büyük bir minnettarlık hissiyle yadetmisti".

"Geriye Bakma İhtiyar" romanı sadece İlyas EFENDİYEV 'in
değil, genellikle XX. yüzyıl A zerbaycan edebiyatının en parlak ve
en önemli nümunelerinden biridir. Sovyet s isteminin egemen
olduğu bir dönemde kaleme alınan bu eser, büyük sanatkârın
vicdanlı kaleminden ç ıkmıs bir âbide gibi oldukça manidardır,
hâkimiyete ve sis teme değil, millete ve onun kültürüne hizmetin
en belirgin bir timsalidir. Çok önemli bir hadisedir ki kardes Türk
okuyucuları bu eserle tanısmak imkânı elde etmistir.
İlyas EFENDİYEV , yalnız A zerbaycan halkına mensup
değildir; o, bütün Türk dünyasının büyük yazarıdır.